ଖଣି ଆଇନର ନୂଆ ସଂଶୋଧନ ଓ ରାଜ୍ୟର ରାଜସ୍ୱ ଅଧିକାର
ଲେଖକ – ଅଧିବକ୍ତା ଦିଗମ୍ବର ବେହେରା ।
ପୁରୀ (ଓଡିଶା ତାଜାନ୍ୟୁଜ ) ନି. ପ୍ର :- ଓଡ଼ିଶାର ମାଟି ତଳେ ପ୍ରଚୁର ଖଣିଜ ସମ୍ପଦ ରହିଛି । ଲୁହାପଥର, କୋଇଲା, କ୍ରୋମାଇଟ୍, ବକ୍ସାଇଟ୍ ଭଳି ଖଣିଜ ଓଡ଼ିଶାର ଅର୍ଥନୀତିର ଏକ ବଡ଼ ଆଧାର। ଦେଶର ଶିଳ୍ପ ଓ ଅର୍ଥନୀତିକୁ ଓଡ଼ିଶାର ଖଣିଜ ଯେତିକି ଶକ୍ତି ଦେଇଆସୁଛି, ସେହି ଖଣିଜରୁ ରାଜ୍ୟର ଲୋକମାନେ କେତେ ରାଜସ୍ୱ ପାଇବେ—ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ମଧ୍ୟ ସେତିକି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏବେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନକୁ ନେଇ ଓଡ଼ିଶାରେ ତୀବ୍ର ଚର୍ଚ୍ଚା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି। କାରଣ, କେନ୍ଦ୍ର ସରକାର ଖଣି ଓ ଖଣିଜ ବିକାଶ ସମ୍ପର୍କିତ ପୁରୁଣା ଆଇନରେ ୨୦୨୬ରେ ଏକ ନୂଆ ସଂଶୋଧନ ଆଣିଛନ୍ତି। ବିରୋଧୀ ଦଳମାନଙ୍କ ଅଭିଯୋଗ ହେଉଛି—ଏହି ସଂଶୋଧନ ଯୋଗୁଁ ଓଡ଼ିଶା ଭବିଷ୍ୟତରେ ବହୁ ପରିମାଣର ରାଜସ୍ୱ ହରାଇପାରେ ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ ଦାବି କରାଯାଇଥିବା ବିପୁଳ ଖଣିଜ ରାଜସ୍ୱ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇପାରେ।
ତେବେ ପ୍ରକୃତ ଘଟଣା କ’ଣ? ଏହା ବୁଝିବା ପାଇଁ ଆମକୁ ଅଳ୍ପ ପଛକୁ ଫେରିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ଏହି ଖଣି ଆଇନଟି କ’ଣ? ଭାରତରେ ଖଣି ଓ ଖଣିଜ ସମ୍ପଦର ବିକାଶ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପାଇଁ ୧୯୫୭ ମସିହାରେ ସଂସଦ ‘ଖଣି ଓ ଖଣିଜ (ବିକାଶ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ) ଆଇନ’ ପ୍ରଣୟନ କରିଥିଲା। ଏହି ଆଇନକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଏମ୍ଏମ୍ଡିଆର୍ ଆଇନ କୁହାଯାଏ। ଆଇନଟି ୨୮ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୫୭ରୁ ଲାଗୁ ହୋଇଥିଲା। ସମୟ ବଦଳିବା ସହିତ ଖଣି କ୍ଷେତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ବହୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଛି। ତେଣୁ ଏହି ଆଇନରେ ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ସଂଶୋଧନ ହୋଇଛି। ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବଡ଼ ସଂଶୋଧନଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ୧୯୮୩, ୧୯୯୯, ୨୦୧୦, ୨୦୧୫, ୨୦୧୬, ୨୦୨୦, ୨୦୨୧, ୨୦୨୩ ଓ ୨୦୨୫ର ସଂଶୋଧନ ରହିଛି ।
କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଖଣି ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟର ଆଇନଗତ ଦଲିଲରେ ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନଗୁଡ଼ିକର ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି । ବିଶେଷକରି ୨୦୧୫ର ସଂଶୋଧନ ପରେ ଖଣି ଲିଜ୍ରେ ନିଲାମ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଜିଲ୍ଲା ଖଣିଜ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ ଓ ଜାତୀୟ ଖଣିଜ ଅନ୍ୱେଷଣ ଟ୍ରଷ୍ଟ ଭଳି ବଡ଼ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଥିଲା । ଅର୍ଥାତ୍ ଏହା ଗୋଟିଏ ସ୍ଥିର ଆଇନ ନୁହେଁ; ଦେଶର ଖଣି ନୀତି ସହିତ ଏହା ବାରମ୍ବାର ବଦଳିଆସିଛି। ତେବେ ୨୦୨୪ କାହିଁକି ଏତେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ? ଏଠାରେ ଆସୁଛି ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟର ଏକ ଐତିହାସିକ ରାୟ। ୨୦୨୪ ମସିହାରେ ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟର ୯ ଜଣିଆ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଖଣ୍ଡପୀଠ ‘ମିନେରାଲ୍ ଏରିଆ ଡେଭଲପମେଣ୍ଟ ଅଥରିଟି ବନାମ ଷ୍ଟିଲ୍ ଅଥରିଟି ଅଫ୍ ଇଣ୍ଡିଆ’ ମାମଲାରେ ରାୟ ଦେଇଥିଲେ।
ମାମଲାର ମୂଳ ପ୍ରଶ୍ନ ଥିଲା—ଖଣିଜ ଅଧିକାର ଉପରେ କର ଲଗାଇବାର ଅଧିକାର ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କର ଅଛି କି ନାହିଁ? ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟର ବହୁମତ ରାୟରେ କୁହାଗଲା ଯେ ସମ୍ବିଧାନର ରାଜ୍ୟ ତାଲିକାର ୫୦ ନମ୍ବର ପ୍ରବେଶିକା ଅନୁସାରେ ଖଣିଜ ଅଧିକାର ଉପରେ କର ଲଗାଇବାର ବିଧାନ ପ୍ରଣୟନ କରିବାର କ୍ଷମତା ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭାର ଅଛି। କିନ୍ତୁ ସେହି ଅଧିକାର ଉପରେ ଭାରତର ସଂସଦ ଖଣିଜ ବିକାଶ ସମ୍ପର୍କିତ ଆଇନ ମାଧ୍ୟମରେ ସୀମା ଲଗାଇପାରିବ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ରାୟରେ ଆଲୋଚନା ହୋଇଥିଲା।
ଏହି ରାୟ ଖଣିଜ ସମ୍ପଦରେ ଧନୀ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ ବେଶ୍ ଗୁରୁତ୍ୱ ବହନ କରୁଥିଲା। ଓଡ଼ିଶା ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ନେଇ ନିଜର ରାଜସ୍ୱ ଅଧିକାରର ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଇବାର ସୁଯୋଗ ପାଇଲା। ଏହା ପରେ ଓଡ଼ିଶାରେ ଏକ ଲକ୍ଷ କୋଟିର ଚର୍ଚ୍ଚା କାହିଁକି? ଏହି ରାୟ ପରେ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ପୂର୍ବରୁ ଆଦାୟ ହୋଇନଥିବା ଖଣିଜ ସମ୍ପର୍କିତ କିଛି କର ଓ ଦାବି ଉପରେ ପଦକ୍ଷେପ ନେବାର ଅବସର ପାଇଥିଲେ। ଓଡ଼ିଶାରେ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ଖଣିଜ ସମ୍ପର୍କିତ ବକେୟା ଦାବିକୁ ନେଇ ବହୁ ବଡ଼ ଅଙ୍କର ଆଲୋଚନା ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ବିରୋଧୀ ଦଳ ଓ କିଛି ଅନ୍ୟ ମହଳରୁ ଏହି ଅଙ୍କ ଏକ ଲକ୍ଷ କୋଟି ଟଙ୍କାରୁ ଅଧିକ ବୋଲି କୁହାଯାଉଛି।
କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ଗୋଟିଏ କଥା ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଏକ ଲକ୍ଷ କୋଟି ଟଙ୍କାକୁ ସିଧାସଳଖ ‘ପ୍ରତିବର୍ଷର ରୟାଲ୍ଟି’ ବୋଲି କହିବା ଠିକ୍ ହେବ ନାହିଁ। ଏହାକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ପୂର୍ବରୁ ଦାବି ହୋଇନଥିବା କିମ୍ବା ଆଦାୟ ହୋଇନଥିବା ଖଣିଜ ସମ୍ପର୍କିତ ରାଜସ୍ୱ ଦାବିର ଏକ ବଡ଼ ଆକଳନ ଭାବରେ ବୁଝିବା ଦରକାର। ତେବେ ୨୦୨୬ର ସଂଶୋଧନରେ କ’ଣ ହେଲା? ଏଠାରେ ଆସୁଛି ବର୍ତ୍ତମାନର ବିବାଦର ମୂଳ କାରଣ। ୧୭ ଅଗଷ୍ଟ ୨୦୨୬ରେ ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ ସମ୍ମତି ପାଇଥିବା ଖଣି ଓ ଖଣିଜ (ବିକାଶ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ) ସଂଶୋଧନ ଆଇନ, ୨୦୨୬ ମୂଳ ଆଇନରେ ଏକ ନୂଆ ଧାରା—୯ଡି—ଯୋଡ଼ିଛି। ଏହି ଆଇନର ଲାଗୁ ହେବାର ତାରିଖ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାର ପରବର୍ତ୍ତୀ ସରକାରୀ ବିଜ୍ଞପ୍ତି ମାଧ୍ୟମରେ ଧାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ।
ନୂଆ ଧାରାର ମୂଳ କଥା ହେଉଛି—ରାଜ୍ୟ ସରକାର ଖଣିଜ ଅଧିକାର କିମ୍ବା ଖଣିଜ ଥିବା ଜମି ଉପରେ ଖଣିଜର ପରିମାଣ, ମୂଲ୍ୟ କିମ୍ବା ରୟାଲ୍ଟିକୁ ଆଧାର କରି ନିଜ ମନମୁତାବକ କର, ଉପକର କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଶୁଳ୍କ ଲଗାଇପାରିବ ନାହିଁ। କେନ୍ଦ୍ର ସରକାର ଯେଉଁ ସର୍ତ୍ତ ବା ସୀମା ଧାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ, ତାହା ଅନୁସାରେ ହିଁ ଏପରି ଆଦାୟ ହୋଇପାରିବ। ଆହୁରି ବଡ଼ କଥା ହେଉଛି—ସଂଶୋଧନ ଆଇନର ଧାରା ୯ଡିର ଦ୍ୱିତୀୟ ଉପଧାରା କହୁଛି ଯେ ଆଇନଟି ଲାଗୁ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁ ଏପରି କର, ଉପକର ବା ଶୁଳ୍କ ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ନିକଟରେ ଜମା ହୋଇନାହିଁ କିମ୍ବା ଆଦାୟ ହୋଇନାହିଁ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଆଇନଗତ ଭାବରେ ଅବୈଧ ବୋଲି ଧରାଯିବ।
ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ପୂର୍ବରୁ ଆଦାୟ ହୋଇଯାଇଥିବା ଅର୍ଥ ଫେରାଇବାକୁ ପଡ଼ିବ ନାହିଁ। ଏହି ଦୁଇଟି ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ନେଇ ହିଁ ଓଡ଼ିଶାରେ ମୁଖ୍ୟ ଆପତ୍ତି ଉଠୁଛି। ବିରୋଧୀ ଦଳର ଆପତ୍ତି କ’ଣ? ବିରୋଧୀ ଦଳର ଯୁକ୍ତି ହେଉଛି—୨୦୨୪ରେ ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟ ରାଜ୍ୟର ଖଣିଜ ଅଧିକାର ଉପରେ କର ଲଗାଇବାର ବିଧାନଗତ କ୍ଷମତାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରିବା ପରେ ଓଡ଼ିଶା ଯେଉଁ ବଡ଼ ରାଜସ୍ୱ ଦାବି କରିବାର ସୁଯୋଗ ପାଇଥିଲା, ୨୦୨୬ର ନୂଆ ଆଇନ ସେହି ଦାବିକୁ ଗୁରୁତର ଭାବେ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ। ତାଙ୍କର ଆଉ ଏକ ଯୁକ୍ତି—ଏହା କେବଳ ଟଙ୍କାର ପ୍ରଶ୍ନ ନୁହେଁ। ଏହା ରାଜ୍ୟର ଆର୍ଥିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ କେନ୍ଦ୍ର-ରାଜ୍ୟ ସମ୍ପର୍କର ପ୍ରଶ୍ନ। କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଯୁକ୍ତି କ’ଣ? ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଯୁକ୍ତି ହେଉଛି—ଏହି ସଂଶୋଧନରେ ରାଜ୍ୟର ପ୍ରଚଳିତ ରୟାଲ୍ଟି ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ବନ୍ଦ କରାଯାଇନାହିଁ।
ଖଣି ଲିଜ୍ର ରୟାଲ୍ଟି, ନିଲାମରୁ ମିଳୁଥିବା ଅର୍ଥ, ଜିଲ୍ଲା ଖଣିଜ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନର ଅର୍ଥ ଓ ଅନ୍ୟ ଆଇନସମ୍ମତ ରାଜସ୍ୱ ରାଜ୍ୟମାନେ ପାଇବେ। କେନ୍ଦ୍ରର ମତ ହେଉଛି, ବିଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟ ନିଜ ନିଜ ଭାବରେ ଅତିରିକ୍ତ କର ଓ ଉପକର ଲଗାଇଲେ ଖଣିଜର ମୂଲ୍ୟ ବଢ଼ିବ, ଶିଳ୍ପର ଖର୍ଚ୍ଚ ବଢ଼ିବ ଏବଂ ଦେଶର ଖଣିଜ ଶିଳ୍ପ ପ୍ରତି ଅନିଶ୍ଚିତତା ସୃଷ୍ଟି ହେବ। ତେଣୁ କେନ୍ଦ୍ର କହୁଛି—୨୦୨୬ର ସଂଶୋଧନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ରାଜ୍ୟର ରୟାଲ୍ଟି ଛଡ଼ାଇ ନେବା ନୁହେଁ; ଖଣିଜ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏକ ସମାନ ନୀତି ଆଣିବା। ତେବେ ଅସଲ ପ୍ରଶ୍ନ କ’ଣ? ଏଠି ହିଁ ସମସ୍ତ ବିବାଦର ମୂଳ। ସଂସଦ କି ଏପରି ଆଇନ କରି ରାଜ୍ୟର ଖଣିଜ ଅଧିକାର ଉପରେ କର ଲଗାଇବାର କ୍ଷମତାକୁ ଏତେ ସୀମିତ କରିପାରିବ? ୨୦୨୪ର ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟ ରାୟ ଏକ ପଟେ ରାଜ୍ୟର କ୍ଷମତାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରିଛି; ଅନ୍ୟ ପଟେ ସଂସଦ ଖଣିଜ ବିକାଶ ସମ୍ପର୍କରେ ସୀମା ଲଗାଇପାରିବ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ସ୍ୱୀକାର କରିଛି।
ତେଣୁ ୨୦୨୬ର ଆଇନ ଆଗକୁ ଅଦାଲତରେ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ ହେଲେ ପ୍ରଶ୍ନ ହେବ—ଏହା କେବଳ ରାଜ୍ୟର କର ଲଗାଇବାର କ୍ଷମତା ଉପରେ ଏକ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ସୀମା, ନା ରାଜ୍ୟର ସାମ୍ବିଧାନିକ ଅଧିକାରକୁ ପ୍ରାୟ ନିଷ୍ପ୍ରଭ କରିଦେବାର ଚେଷ୍ଟା? ଏହାର ଶେଷ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନ୍ୟାୟପାଳିକାରେ ହେବ। ଓଡ଼ିଶା ପାଇଁ ଆଗର ରାସ୍ତା ଏହି ସମୟରେ ରାଜନୈତିକ ଅଭିଯୋଗ ଓ ପ୍ରତିଅଭିଯୋଗ ଅପେକ୍ଷା ଓଡ଼ିଶାକୁ ଦରକାର ସଠିକ୍ ହିସାବ। ଏକ ଲକ୍ଷ କୋଟି ଟଙ୍କାର ଦାବି କେଉଁ ଖଣିରୁ? କେଉଁ କମ୍ପାନୀ ଉପରେ? କେଉଁ ବର୍ଷର? କେଉଁ ଆଇନ ଅନୁସାରେ? କେତେ ଟଙ୍କା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଆଦାୟଯୋଗ୍ୟ ଏବଂ କେତେ ଟଙ୍କା କେବଳ ଆକଳନ—ଏସବୁ ତଥ୍ୟ ଓଡ଼ିଶା ସରକାର ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ରଖିବା ଆବଶ୍ୟକ।
ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ ରାଜ୍ୟ ସରକାର ଆଇନ ବିଶେଷଜ୍ଞଙ୍କ ପରାମର୍ଶ ନେଇ ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟରେ ଏହି ସଂଶୋଧନର ସାମ୍ବିଧାନିକ ବୈଧତାକୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରିବା କଥା ମଧ୍ୟ ବିଚାର କରିପାରନ୍ତି। କାରଣ ଏହା କେବଳ ଏକ ଲକ୍ଷ କୋଟି ଟଙ୍କାର ହିସାବ ନୁହେଁ। ଏହା ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛି—ଓଡ଼ିଶାର ମାଟି ତଳେ ଥିବା ଖଣିଜ ସମ୍ପଦରୁ ଓଡ଼ିଶାର ଲୋକଙ୍କ ଅଧିକାର କେତେ? ଏହାର ଉତ୍ତର ରାଜନୈତିକ ନାରାରେ ନୁହେଁ; ସମ୍ବିଧାନ, ଆଇନ, ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟର ରାୟ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ଆର୍ଥିକ ହିସାବରେ ଖୋଜିବାକୁ ହେବ। ଓଡ଼ିଶାର ଖଣିଜ ସମ୍ପଦ ଦେଶର ବିକାଶରେ ଅବଦାନ ଦେଉ—ଏଥିରେ କାହାର ଆପତ୍ତି ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ମାଟିରୁ ସମ୍ପଦ ବାହାରୁଛି, ସେହି ମାଟିର ଲୋକଙ୍କ ବିକାଶ ପାଇଁ ତାହାର ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ଅଂଶ ନିଶ୍ଚିତ ହେବା ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ। ଏହିଠାରେ ହିଁ ୨୦୨୬ର ନୂଆ ଖଣି ଆଇନ ଓ ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ଲକ୍ଷ କୋଟି ଟଙ୍କାର ପ୍ରଶ୍ନର ଅସଲ ଗୁରୁତ୍ୱ ଲୁଚିଛି l
