ଅନେକ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଏହାକୁ ମଞ୍ଚ ସ୍ନାନ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ବର୍ଷକ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଗୋଟିଏ ଦିନ ମହାପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ଭାଇ ଭଉଣୀଙ୍କ ସହିତ ସ୍ନାନ ମଣ୍ଡପରେ ପାରମ୍ପରିକ ରୀତିରେ ବେଦ ଧ୍ଵନି ପୂର୍ବକ ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ ୧୦୮ ସୁନା କଳସୀ ପବିତ୍ର ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରିଛନ୍ତି । ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କର ଏହି ଆଦ୍ୟ ଲୀଳାକୁ ସମସ୍ତେ ଦର୍ଶନ କରୁଥିବାରୁ ଏହାକୁ ପତିତପାବନ ଲୀଳା ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ରଥଯାତ୍ରା ପୂର୍ବରୁ ଏହି ପୂଜା ବିଧି ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଭିତ୍ତିଭୂମି ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
ସ୍ନାନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ପୂର୍ବ ଦିନ ସାଧାରଣ ଦିନ ମାନଙ୍କ ପରି ସମସ୍ତ ନୀତି ସମ୍ପନ୍ନ ହେଲା ପରେ ଅଳ୍ପ ସମୟ ପାଇଁ ପହୁଡ଼ ହେବା ପରେ ପବିତ୍ର ସ୍ନାନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ର ବିଧି ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା । ପହଣ୍ଡି ପାଇଁ ସୁଆଁସିଆ ସେବକମାନଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ଚାରମାଳ ବାନ୍ଧିଥିଲେ । ପହଣ୍ଡିରେ ଆସିବା ପାଇଁ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ସୁରକ୍ଷା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସେନାପଟା ଓ ବାହୁଟି ଲାଗି ହୋଇଥିଲା । ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଅଜା ସିଦ୍ଧ ବଳରାମ ଦାସ ଙ୍କ ସତ୍ୟବାଦୀ ର ବକୁଳ ବନରୁ ସେନାପଟା ଓ ବାହୁଟି ଲାଗି ନିମନ୍ତେ ଜ୍ଯେଷ୍ଠ ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷ ନିର୍ଜଳା ଏକାଦଶୀ ତିଥିରେ ଚିହ୍ନଟ ବୃକ୍ଷ ମୂଳରେ ପୂଜାର୍ଚ୍ଚନା କରି ଭୋଇ ସେବକମାନେ ଶ୍ରୀଜୀଉମାନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ବୃକ୍ଷ ଛେଦନ କରିଥିଲେ ।
ତିନି ଖଣ୍ଡ କାଠ ଗଣ୍ଡିକୁ ଏମାର ମଠରୁ ଆସିଥିବା ଶଗଡ଼ ରେ ଲଦି ଏହା ଉପରେ ନୁଆ ଚାନ୍ଦୁଆ କନା ଢାଙ୍କି ସିଦ୍ଧ ବଳରାମ ଙ୍କ ମନ୍ଦିରକୁ ଅଣାଯାଇ ବକୁଳ କାଠ ଉପରେ ଟାହିଆ ଲାଗି ହୋଇଥିଲା । ଏହାପରେ ସତ୍ୟବାଦୀ ରୁ ଶଗଡ଼ରେ ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ର ଅଣାଯାଇଥିଲା । ପହଣ୍ଡି ବେଳେ ସେବକମାନଙ୍କ କାନ୍ଧ ଉପରେ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଶ୍ରୀଭୁଜ ରହୁଥିବାରୁ ଏହାକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ପାଇଁ ବକୁଳ କାଠ ପଟା ର ବାହୁଟ ଲାଗି କରାଯାଇଥାଏ । ଏହି ଗୁପ୍ତ ସେବା ପରେ ରତ୍ନସିଂହାସନ ଉପରେ ମଙ୍ଗଳାର୍ପଣ ହୋଇଥିଲା ।
ଚତୁର୍ଦ୍ଧାମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କ ପହଣ୍ଡି ଦଇତାମାନେ କରିଥିଲେ । ବର୍ଷକୁ ଥରେ ଦଇତାପତି ସେବକ ମାନେ ଦେବସ୍ନାନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଠାରୁ ନୀଳାଦ୍ରି ବିଜେ ନୀତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୁଦ୍ଧପୂତ ଭାବେ ଶ୍ରୀ ଜୀଉମାନଙ୍କ ସେବା କରିଥାନ୍ତି । ମହାଜନ ସେବକମାନେ ମଦନମୋହନ ଙ୍କୁ ବିଜେ କରାଇଥିଲେ । ପହଣ୍ଡି ବିଜେ ସମୟରେ ସାତ ପାହାଚ ଉପରେ ଶ୍ରୀଜୀଉମାନେ ଚୂଳ ଓ ଟାହିଆ ଲାଗି ହୋଇଥିଲା । ଟାହିଆଲାଗି ହେବା ପରେ ଦ୍ଵିତୀୟ ମଙ୍ଗଳାର୍ପଣ ହୋଇଥିଲା । ତାପରେ ଠାକୁରମାନଙ୍କୁ ବନ୍ଦାପନା କରାଯାଇଥିଲା ।
ଏହା ପରେ ପରେ ରାଘବ ଦାସ ମଠରୁ ଆସିଥିବା ଘଷା ଲାଗି ଜୋଇଥିଲା । ଏହା ପରେ ପନ୍ତି ଖାଇ ଶ୍ରୀଜୀଉମାନେ ସ୍ନାନ ମଣ୍ଡପରେ ନିଜ ନିଜ ଆସ୍ଥାନରେ ବିଜେ କରାଯାଇଥିଲା ।ସୁଆରବଡୁ ଅମ୍ବୁଣିଆ ପାଣି ଛିଞ୍ଚି ଥିଲେ ।ଗରାବଡୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ କଳସୀରେ ଶୀତଳାଦେବୀଙ୍କ ସମ୍ମୁଖସ୍ଥ ସ୍ଵର୍ଣ୍ଣକୂପରୁ ଜଳ ଆଣିଥିଲେ । ଏହି କୂପର ଜଳ ବର୍ଷ ସାରା ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇନଥିବାରୁ ତାନ୍ତ୍ରିକ ପରମ୍ପରାରେ ଏହାକୁ ଅଣତୁଠ ପାଣି ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥାଏ ।
ପୁରୁଣା କାଳରେ ଛୁଆ ଟିଏ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କଲେ ତା ଉପରେ ଦୃଷ୍ଟ ଶକ୍ତିଙ୍କ ପ୍ରଭାବ ନପଡିବା ପାଇଁ ତାକୁ ଅଣତୁଠ ପାଣି ମିଶାଇ ସ୍ନାନ କରାଇବାର ବିଧି ଥିଲା। ଶୀତଳା ଠାକୁରାଣୀ ଓ ତାଙ୍କ ବାହନ ସିଂହ ଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୁନା କୂପ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହି କୂପକୁ ସିଂହ ହିଁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିଥାନ୍ତି । ବୈଦିକ ବିଧିରେ ସ୍ନାନ ଜଳ ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇଥିଲା । ସ୍ନାନ ବେଦିରେ ସ୍ନାନ ସମୟରେ ତାନ୍ତ୍ରିକବିଧିରେ୧୦୮କଳସରେଅଷ୍ଟବନ୍ଧ,କୃଷ୍ଣ-ଅଗୁରୁ,ଉଶୀର,ଗୋରଚନା, ଦେବଦାରୁ, ମୁଥା, ହରିତାଳ,
ବାହାଡା,ଆମଳକୀ,ସଞ୍ଚିଷ୍ଠା,ତାମ୍ରପର୍ଣ୍ଣୀ,ସୋମପର୍ଣ୍ଣୀ ଓ ଲୋଧା ଆଦି ତେରଟି ପଦାର୍ଥ ମିଶ୍ରଣ କରାଯାଇଥିଲା ।ଯଜ୍ଞ ପରମ୍ପରାରେ ଏହି କୂଅକୁ ପ୍ରଣୀତାକୂପ କୁହାଯାଇଥାଏ । ଏହି ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ ୧୦୮ ଗରା ଜଳରୁ ୩୫ ଗରା ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ,୩୩ ଗରା ବଳଭଦ୍ରଙ୍କୁ,୨୨ ଗରା ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ଓ ୧୮ ଗରା ଜଳରେ ସୁଦର୍ଶନଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଯାଇଥିଲା । ଏହାକୁ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷ ଅବକାଶ କହନ୍ତି।ଏହାପରେ ଗଜାନନ ବେଶ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା | ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ପାଳିତ ଦ୍ଵାଦଶ ଯାତ୍ରା ମଧ୍ୟରେ ସ୍ନାନ ଯାତ୍ରା ଅନ୍ତର୍ଗତ। ସ୍ନାନ ନୀତି ପରେ ସ୍ନାନ ମଣ୍ଡପରେ ଶ୍ରୀଜୀଉମାନଙ୍କର ଗଜାନନ ବେଶ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା ।
ରାଘବ ଦାସ ମଠରୁ ହାତୀ ବେଶ ପାଇଁ ଆସିଥିବା ଉପକରଣ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ଓ ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ଲାଗି କରାଯାଇଥିଲା । ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ଙ୍କ ବିଜେ ପ୍ରତିମା ମଦନମୋହନ ଙ୍କୁ ଏହି ମଠ ଶତାଧିକ ବର୍ଷ ତଳେ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ। ଏହି ମଠର ମହନ୍ତ ପ୍ରତିବର୍ଷ ସ୍ନାନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ଶାଢ଼ୀ ବନ୍ଧାଇବା ବିଧି ରହିଛି।
ଗୋପାଳ ତୀର୍ଥ ମଠରୁ ଆସିଥିବା ଉପକରଣ ଶ୍ରୀବଳଭଦ୍ରଙ୍କୁ ଲାଗି ହୋଇଥିଲା । ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ସ୍ଵତ୍ତ୍ଵଲିପିରେ ଏହି କଥା ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି |
ସ୍ନାନ ମଣ୍ଡପରେ ଶ୍ରୀବିଗ୍ରହମାନଙ୍କର ଜଳ ଲାଗି ନୀତି ବଢିବା ପରେ ଲେଙ୍କା ଓ ଘଣ୍ଟ କାହାଳୀ ସହ ଗୋପାଳ ତୀର୍ଥ ମଠରୁ ବଡ଼ ବାଡ଼ (ବଳଭଦ୍ରଙ୍କ ବାଡ) ଓ ସୁଦର୍ଶନଙ୍କର ଗଜାନନ ବେଶ ଉପକରଣମାନ ଆଣିବାକୁ ଯାଇଥିଲେ । ଏହାପରେ ଗଜପତି ମହାରାଜା କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ମୁଦିରଥ ତିନି ବାଡ଼ରେ ରାଜ ନୀତି କରିଥିଲେ ।ରାଜ ନୀତି ବଢିବା ପରେ ସ୍ନାନ ମଣ୍ଡପରେ ଛେରାପହଁରା ହୋଇଥିଲା । ତତ୍ପରେ ସୁଆରବଡୁ ସେବକ ପାଣି ପକାନ୍ତି।
ପାଣି ପଡ଼ିଲା ପରେ ଜଗମୋହନରେ ଥିବା ବଡ଼ବାଡର (ବଳଭଦ୍ର) ବେଶ ଉପକରଣ ଓ ରାଘବ ଦାସ ମଠରୁ ଆସିଥିବା ଅନ୍ୟ ଦୁଇ ବାଡ଼ (ଜଗନ୍ନାଥ, ସୁଭଦ୍ରା)ର ବେଶ ଉପକରଣ ସ୍ନାନ ମଣ୍ଡପରେ ରଖାଯାଇଥିଲା ।ଭିତରଚ୍ଛ,ଚଳିଚ୍ଛ, ପୁଷ୍ପାଳକ, ଖୁଣ୍ଟିଆ, ଦଇତାପତିମାନଙ୍କ ସହ ତିନି ବାଡ଼ରେ ହାତୀ ବେଶ କରିଥିଲେ।ବେଶ ବଢିବା ପରେ ତିନି ବାଡ଼ରେ କର୍ପୁର ଲାଗି ହୋଇଥିଲା | ପରେ ସ୍ନାନ ବେଦୀ ଉପରେ ଶୋଧ କରାଯାଇଥିଲା ଓ ଭୋଗ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି
ହୋଇଥିଲା |ଏହିଦିନ ମାତ୍ର ଗୋଟିଏ ଭୋଗ ହୋଇଥାଏ । ଗଜାନନ ବେଶ ବିଷୟରେ ସୁନ୍ଦର କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ରହିଛି।ପଞ୍ଚଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଗଣପତି ଭଟ୍ଟ ନାମରେ ଗଣେଶଙ୍କ ଜଣେ ଭକ୍ତ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରରୁ ଆସିଥିଲେ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ। କିନ୍ତୁ ମହାଗାଣପତ୍ଯ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭକ୍ତ ଜଣକ ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ରରେ ନିଜ ଇଷ୍ଟଦେବତା ଶ୍ରୀଗଣେଶଙ୍କ ଦର୍ଶନ ନପାଇ ନିରାଶ ହେଲେ। ସ୍ନାନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନ ସ୍ନାନ ମଣ୍ଡପରେ ଚତୁର୍ଦ୍ଧାମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରି ସେ ଶ୍ରୀଗଣେଶ ଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ନପାଇବାରୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମର୍ମାହତ ହେଲେ।
ନିରାଶ ମନରେ ଫେରି ଯାଉଥିଲା ବେଳେ କିଛି ବାଟ ଯିବାପରେ ଶୂନ୍ୟ ବାଣୀ ହେଲା ଯିଏ ଶ୍ରୀଗଣେଶ ସେ ହିଁ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ।ସେ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରକୁ ଫେରିଆସି ସ୍ନାନ ମଣ୍ଡପରେ ଦେଖିବାକୁ ପାଇଲେ ଯେ ଗଣପତି ରୂପ ଧାରଣ କରି ବଳଭଦ୍ର ଓ ଜଗନ୍ନାଥ ଶୋଭା ପାଉଛନ୍ତି। ଗଣପତି ଭଟ୍ଟ ଏହି ରୂପ ଦର୍ଶନ କରି ନିଜକୁ କୃତ୍ୟ କୃତ୍ୟ ମନେ କଲେ ଓ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ସମେତ ଚତୁର୍ଦ୍ଧାମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କ ଚରଣାବିନ୍ଦରେ ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣିପାତ କଲେ। ସେହିଦିନ ଠାରୁ ଏହି ସ୍ମୃତିକୁ ବହନ କରି ଶ୍ରୀଜୀଉମାନେ ଗଜାନନ ବେଶ ଧାରଣ କରୁଛନ୍ତି । (ଦେବୀ ପ୍ରସନ୍ନ ଗାଙ୍ଗୁଲି, ଫଟୋ ସାମ୍ବାଦିକ, ପୁରୀ)
